نگذارند كه سحرى در بيان و اعجازى در بنان اوست كه اگر خط او را ببينم فريفتهء عبارت او شوم و او را رها كنم . » ( صدر التواريخ ) . در باب توقيف قائم‌مقام بايد گفته شود كه وزيرمختار انگليس تلويحا پافشارى بسيار كرده است . او گويد كه من به شاه گفتم : « ترديد نيست كه اكنون تمام طبقات از اينكه از دام قائم‌مقام خلاص شده‌اند ، دلشادند . . . من به عنوان خيرخواه ايران صميمانه آرزومندم كه ديگر اعليحضرت نگذارند زمام حكومت از دستشان برود . . . بلكه امور را به دست مستوفيان و منشيانى كه هريك متصدى شعبه‌اى از امور باشند ، بسپارند . . . اعليحضرت گفت عقيدهء من نيز همين است و همين شيوه را پيش خواهم گرفت . » « 46 » قتل مردانى چون قائم‌مقام و ( بعدها ) امير كبير ( در عهد ناصر الدين شاه ) براى ملت ايران ضايعه و بدبختى بزرگى بود . به احتمال قوى ، اگر قائم‌مقام اندكى گذشت سياسى نشان مىداد و براى 20 تومانى كه شاه به باغبانى داده و سيصد تومانى كه به معلم خود ارزانى داشته است ، دل او را نمىآزرد و اين شهريار كودك‌منش را يار و مددكار خود مىساخت ، مىتوانست تا حد زيادى از مداخلات اجانب در ايران جلوگيرى كند و به كمك همفكران خود و عناصر ترقيخواه و به يارى مستشاران و كارشناسان خارجى ، برنامهء وسيعى براى بهبود وضع اقتصادى ، فرهنگى و اجتماعى ايران تنظيم نمايد . اگر قائم‌مقام با برخوردارى از حمايت شاه ، بيست ، سى سالى براريكهء صدارت مىنشست ، مسلما وضع ايران دگرگون مىشد و زمينه براى رشد فكرى و اجتماعى ايران و آماده شدن مردم براى استقبال از حكومت ملى فراهم مىگرديد ؛ ولى قائم‌مقام براى مبارزه با انحرافات جزئى شاه ، ملتى را از فيض وجود خود محروم كرد و شاه را بر آن داشت كه يكى از نالايقترين افراد ملت ، يعنى حاجى ميرزا آقاسى ، را به صدارت برگزيند تا از ناحيهء او گزندى به مقام سلطنت نرسد . مسألهء هرات در سال 1253 ه . چنان كه ديديم ، پس از مرگ عباس ميرزا ، سپاهيان ايران كه تحت نظر محمد ميرزا و قائم‌مقام ثانى مشغول محاصرهء هرات بودند ، ناچار از محاصره دست كشيدند و با كامران ميرزا صلح كردند . پس از جلوس محمد شاه ، كامران ميرزا نه‌تنها بر خلاف تعهدات قبلى عمل كرد بلكه به خاك سيستان تجاوز نمود و چند نفر از ايرانيان را كشت . محمد شاه كه در اين موقع تحت نفوذ روسها قرار داشت ، به اصرار آن دولت ، عازم محاصرهء هرات گرديد . دولت انگلستان چون متعهد شده بود كه در جنگ ايران و افغانستان بيطرف بماند ، در چنين شرايطى ناچار براى حفظ منافع سياسى خود نماينده‌اى نزد دوست محمد خان فرستاد و او را به حمايت از كامران ميرزا ترغيب نمود . محاصرهء هرات 9 ماه به طول انجاميد و همين كه سقوط شهر نزديك شد ، انگليسيها رسما مداخله كردند و سقوط هرات را چون اعلان جنگ به انگلستان جلوه دادند و دولت ايران را به تصرف جزيرهء خارك تهديد كردند . محمد شاه كه در خود ياراى مقاومت با انگلستان را نمىديد ، ناچار بدون حصول نتيجه راه تهران پيش گرفت . انگليسيها از اين وضع استفاده كردند و بتدريج

--> ( 46 ) . فريدون آدميت ، ( مقاله ) ، مجلهء سخن ( به نقل از : آسياى هفت‌سنگ ، ص 335 ) .